sobota, 24 czerwca 2017 r.

Magazyn/燤agazyn 1/2004 W trosce o jasno艣膰 j臋zyka hipologicznego

Magazyn 1/2004    W trosce o jasno艣膰 j臋zyka hipologicznego

 


Roman Krzy偶anowski



W trosce o jasno艣膰 j臋zyka hipologicznego




... stan贸wka ogierem xom,

bon. 81 pkt. gniady, 167-185-21 cm

Rodow贸d: Jongleur xx, Amok xo, Andrus xo

U艂us xo, Sajajio xx, Nearco xx, Aquino xx

Typ: oo, linia xx, skoki: C, uje偶d偶enie: N

woj. 艣l膮skie tel...........................





Jak podoba si臋 Pa艅stwu takie og艂oszenie: „Ko艅 Polski”, Nr 3/238/2004 str. 30. Albo z tego samego numeru i strony: 殴rebic臋 roczn膮 z linii Gotharda. Niewiele z tego rozumiem, pomimo, i偶 pracuj臋 zawodowo w bran偶y hodowli koni ponad 30 lat, sko艅czy艂em studia zootechniczne, rozliczne kursy s臋dziowskie i trenerskie, i czytam na tematy „ko艅skie” dos艂ownie wszystko co mi wpadnie w r臋ce. Domy艣lam si臋, i偶 og艂oszeniodawca chcia艂 jak najbardziej lapidarnie zawrze膰 wszystkie wa偶ne jego zdaniem informacje. Ale czy osi膮gn膮艂 sw贸j cel? Moim zdaniem wr臋cz przeciwnie...

Czytaj膮c wiele naukowych i popularnych publikacji dotycz膮cych hodowli i u偶ytkowania koni spotykam si臋 z niezbyt jednolitym pos艂ugiwaniem si臋 fachow膮 terminologi膮. Jeszcze gorzej jest w wypowiedziami ustnymi z zasady znacznie bardziej niestarannymi. R贸偶ni autorzy czy rozm贸wcy odmiennie rozumiej膮 znaczenie r贸偶nych termin贸w, innych nie rozumiej膮 wcale, co prowadzi do niepe艂nego lub co gorsza fa艂szywego rozumienia wyra偶onych my艣li.

Poj臋cia w akademickich podr臋cznikach nie podlegaj膮 dyskusji i trzeba je przyj膮膰 jako obowi膮zuj膮ce. Ale i tu w starszych, bardzo cennych wydawnictwach niekt贸re s艂owa s膮 ju偶 niezrozumia艂e dla wsp贸艂czesnego czytelnika. S膮 po prostu archaiczne, ale pomimo to warto je pozna膰, nios膮 bowiem wiedz臋 niezwykle cenn膮 popart膮 setkami lat tradycji. Ja chcia艂bym si臋 zaj膮膰 j臋zykiem wsp贸艂czesnym. Najwi臋cej b艂臋d贸w zawieraj膮 popularne wydawnictwa - poradniki zagranicznych autor贸w. T艂umaczone przez lingwist贸w nie znaj膮cych s艂ownictwa fachowego siej膮 prawdziwy zam臋t w g艂owach licznych i ufnych odbiorc贸w.

Zgodnie z zasad膮, 偶e j臋zyk jest 偶ywy i ci膮gle si臋 rozwija, obok tradycyjnych i naukowych poj臋膰 funkcjonuj膮 okre艣lenia mo偶e ma艂o literackie ale trafne, zrozumia艂e, stosowane w codziennym j臋zyku. Te nale偶a艂oby upowszechni膰, pod jednym wszelako warunkiem, 偶e s膮 g艂臋boko zakorzenione w 艣rodowisku profesjonalist贸w. Pij臋 tu do publikowanej na 艂amach „Konia Polskiego” gwary, obowi膮zuj膮cej jakoby w pewnych o艣rodkach je藕dzieckich. Z ma艂ymi wyj膮tkami by艂o to 偶enuj膮ce: ani 艣mieszne, ani m膮dre a raczej szkodliwe, gdy偶 mo偶e znale藕膰 naiwnych na艣ladowc贸w. Apeluj臋 do ca艂ego 艣rodowiska: autor贸w, funkcjonariuszy PZHK, PZJ, innych organizacji sportowo - hodowlanych, trener贸w, instruktor贸w, zawodnik贸w, wyk艂adowc贸w akademickich i nauczycieli licznych technik贸w hodowli koni o wsp贸lne dzia艂ania na rzecz ujednolicenia terminologii hipologicznej. J臋zyk powinien s艂u偶y膰 porozumieniu pomi臋dzy lud藕mi, by膰 pomostem a nie barier膮 w rozumieniu si臋. Podam kilka przyk艂ad贸w, kt贸re bynajmniej nie wyczerpuj膮 tematu, ale kt贸re, mam nadziej臋, sprowokuj膮 szersz膮 dyskusje. Z g贸ry przepraszam za przypadkowo艣膰 hase艂, wymieni臋 po prostu te, kt贸rymi pos艂uguj臋 si臋 codziennie w kontaktach z uczniami, studentami, zawodnikami i hodowcami odwiedzaj膮cymi nasz膮 stadnin臋. Cz臋sto odnosz臋 wra偶enie, 偶e nie wszystkie wyra偶enia i poj臋cia s膮 zrozumia艂e dla moich rozm贸wc贸w lub czytelnik贸w.

Linie hodowlane: s膮 m臋skie i 偶e艅skie. Linie m臋skie to rody i oznaczaj膮 przodk贸w po mieczu a wi臋c po ojcu. Linie 偶e艅skie to rodziny i oznaczaj膮 cz艂onk贸w po k膮dzieli a wi臋c po matce ale r贸wnie偶 w prostej linii. Powszechne jest b艂臋dne stwierdzenie, 偶e kto艣 posiada konia z linii np. Landgrafa, Ramzesa, Core de La Bryere. Ko艅 mo偶e pochodzi膰 tylko z jednej z tych linii, pomimo, 偶e w rodowodzie wyst臋puj膮 przedstawiciele innych. Okre艣lenie, 偶e ko艅 pochodzi „po”.... oznacza, 偶e wymieniamy imi臋 ojca, a je艣li m贸wimy „od”... to my艣limy o matce. Powszechnym b艂臋dem jest m贸wienie, 偶e mamy konia po jakiej艣 tam klaczy. Je偶eli imi臋 jest zrozumia艂e w j臋zyku polskim to wtedy nie ma specjalnego problemu, ale je偶eli jest inaczej, rozm贸wca mo偶e niew艂a艣ciwie zrozumie膰 nasz膮 informacj臋 dlatego konsekwentne stosowanie sformu艂owania „od matki” i „po ojcu” zapobiegnie ewentualnym nieporozumieniom.

Co oznacza pierwsza, druga, trzecia matka? Wi膮偶e si臋 to z poprzednio wyja艣nianymi poj臋ciami linii 偶e艅skiej. Matka jest tylko jedna. Co wi臋c oznacza druga i trzecia matka? Ot贸偶 oznacza to matk臋 matki, matk臋 babki itd. a wi臋c po linii 偶e艅skiej. Okre艣lenie babka, lub (i) prababka nie powinno by膰 stosowane w komentarzu rodowodu, gdy偶 mo偶e by膰 myl膮ce. Ka偶dy ma dwie babki a prababek a偶 cztery itd. O kt贸r膮 wi臋c mo偶e chodzi膰? Aby unikn膮膰 tego typu nieporozumie艅 wprowadzono poj臋cia pierwsza, druga, trzecia matka itp. co oznacza po prostu lini臋 偶e艅sk膮.

Standardowy spos贸b przedstawienia polskiego konia to: imi臋 (nazwa), dalej imi臋 ojca, imi臋 matki i imi臋 ojca matki. To podstawowa informacja pozwalaj膮ca szybko zorientowa膰 si臋 s艂uchaczowi (czytelnikowi) w pochodzeniu przedstawianego konia. Niemcy zwyczajowo pomijaj膮 imiona matek ograniczaj膮c si臋 do: ojca pierwszej, drugiej, trzeciej i kolejnej matki. Trzeba to wiedzie膰 aby zrozumie膰 prawid艂owo przedstawion膮 informacj臋. Je偶eli Niemiec powie, 偶e jego ko艅 to np. Landgraf/Ramiro/Caletto II, to ma na my艣li ojc贸w kolejnych matek.

Czytaj膮c rodowody w katalogach holenderskich nale偶y pami臋ta膰, i偶 dla nich lewa strona rodowodu oznacza ojca a prawa matk臋, odwrotnie ni偶 u wszystkich innych.



Okre艣lenie ras


Anglik - ten termin ma okre艣la膰 konia pe艂nej krwi angielskiej ale rzadko jest u偶ywany przez profesjonalist贸w. Ci wymawiaj膮 pe艂n膮 nazw臋 rasy albo kr贸cej, ko艅 pe艂nej krwi, albo z niemiecka follblut.

Arab - w odr贸偶nieniu od poprzedniego ten termin nie razi i oznacza konia czystej krwi arabskiej, lub kr贸cej, wystarczy powiedzie膰 czystej krwi i sprawa jest jednoznaczna. Radzi艂bym jednak uwa偶a膰 z u偶ywaniem s艂owa arab w rozmowie z Niemcami, bo dla nich oznacza to ca艂膮 gam臋 koni pochodzenia arabskiego.

Wielkopolan, ma艂opolan
- okre艣lenie to razi w j臋zyku zawodowym. Lepiej m贸wi膰 ko艅 wielkopolski lub ko艅 ma艂opolski.

Ko艅 p贸艂krwi
- moi rozm贸wcy cz臋sto rozumiej膮 to okre艣lenie jako konia posiadaj膮cego 50% krwi jednej z ras czystych a wi臋c pe艂nej lub czystej krwi. Tymczasem oznacza to konia przez wiele pokole艅 uszlachetnianego jedn膮 lub obiema tymi rasami. A wi臋c mamy konie p贸艂krwi angielskiej, p贸艂krwi arabskiej lub p贸艂krwi angloarabskiej. Nasycenie rodowodu rasami czystymi mo偶e by膰 bardzo r贸偶ne, co nie wp艂ywa na sens okre艣lenia. I tak np. ko艅, kt贸ry posiada 75% pe艂nej krwi w rodowodzie pozostaje nadal koniem p贸艂krwi angielskiej, tyle, 偶e bardziej zaawansowanym w krew.

Okre艣lenie zaawansowany w krew oznacza konia z du偶ym udzia艂em follbluta w rodowodzie.

P贸艂brat, p贸艂siostra - oznacza osobnika pochodz膮cego od tej samej matki, ale po innym ojcu. Tylko takie okre艣lenie niesie w sobie jednoznaczn膮 informacj臋. Niestety, cz臋艣膰 nawet powa偶nych autor贸w okre艣la tym mianem konia pochodz膮cego po tym samym ojcu a od r贸偶nych matek. Gdyby przyj膮膰 t臋 zasad臋, okre艣lenie to przestaje by膰 no艣nikiem wa偶nej informacji. Po niekt贸rych ogierach by艂oby bowiem setki i wi臋cej p贸艂rodze艅stwa.

Brat, siostra rodzeni - cz臋sto u偶ywa si臋 okre艣lenia pe艂ny brat lub pe艂na siostra.

Przy ocenie konia i jego u偶ytkowo艣ci bardzo cz臋sto u偶ywa si臋 okre艣le艅 wychodz膮cych poza j臋zyk zootechniczny:

Ko艅 p艂ytowy
- tzn. prawid艂owo zbudowany ale o niesprawdzonej dzielno艣ci, czyli w艂asnej warto艣ci u偶ytkowej. Okre艣lenie to pochodzi od s艂owa p艂yta, czyli utwardzonej nawierzchni s艂u偶膮cej prezentacji konia w pozycji na „st贸j”.

Ko艅 mi臋kki
- niewytrzymuj膮cy obci膮偶e艅 treningowych, wra偶liwy na niekorzystny wp艂yw 艣rodowiska lub intensywn膮 eksploatacj臋.

Ko艅 twardy - przeciwnie: o 偶elaznym zdrowiu, zachowuj膮cy pe艂ni臋 sprawno艣ci przez wiele lat pomimo du偶ych obci膮偶e艅 w pracy.

Mi臋kki grzbiet - 艂臋kowaty czy 艂臋gowaty, ale w mniejszym nasileniu.

Mi臋kka p臋cina
- najcz臋艣ciej zbyt d艂uga o wadliwym sk膮towaniu. Skrajnym przypadkiem jest p臋cina nied藕wiedzia.

Sztorcowa p臋cina - stroma, wadliwie, zbyt pionowo sk膮towana.

Ko艅 o dobrym ruchu - dla sportowca czy dla hodowcy koni p贸艂krwi oznacza konia dobrze ruszaj膮cego si臋 w k艂usie. Je偶eli chcemy okre艣li膰 r贸wnie偶 inne chody musimy doda膰 np. „dysponuje dobrym ruchem we wszystkich chodach”. Inaczej b臋dzie w rozmowie z trenerem koni wy艣cigowych, gdzie okre艣lenie „dobrze si臋 rusza” oznacza konia dysponuj膮cego aktywnym, energicznym galopem.

Galop p艂aski
- charakteryzuje cz臋sto konie pe艂nej krwi angielskiej, nawet te najlepsze i oznacza akcj臋 przednich ko艅czyn przenoszonych p艂asko, tu偶 nad pod艂o偶em. U koni p贸艂krwi jest to cecha ujemna i dlatego nie ka偶dy wybitny ko艅 wy艣cigowy nadaje si臋 na reproduktora do p贸艂krwi, gdzie oczekuje si臋 galopu „okr膮g艂ego”.

Galop okr膮g艂y - o obszernej i wy偶szej akcji n贸g przednich z wyra藕nie zaznaczonymi fazami.

Pcha si臋 zadem - oznacza bardzo pozytywn膮 cech臋 polegaj膮c膮 na aktywnej z natury pracy tylnych ko艅czyn. Mo偶e dotyczy膰 wszystkich chod贸w.

艢led藕 - niezbyt eleganckie ale zrozumia艂e okre艣lenie konia o w膮skiej k艂odzie (tu艂owiu).

艁up - brzydkie, niezalecane moim zdaniem w pi艣mie ale w mowie cz臋sto stosowane okre艣lenie konia ma艂o szlachetnego, ma艂o urodziwego, inaczej ordynarnego, topornego, brzydkiego.

Skaka膰 z odwrotnym krzy偶em - powa偶na wada techniki skoku konia polegaj膮ca na nieprawid艂owym odgi臋ciu szyi i kr臋gos艂upa, przeciwie艅stwo baskilu. Bardzo cz臋sto towarzysz膮 temu niedostatecznie podci膮gni臋te i zgi臋te ko艅czyny przednie. Spotka艂em si臋 kiedy艣 z zarzutem pracownika naukowego, 偶e okre艣lenie to jest bez sensu, gdy偶 ko艣ci odcinka krzy偶owego kr臋gos艂upa s膮 zro艣ni臋te i nie mog膮 odgina膰 si臋 prawid艂owo, czy te偶 nieprawid艂owo. Tymczasem dla zawodowc贸w okre艣lenie to jest jasne i zrozumia艂e i nie powinno si臋 go zwalcza膰. W j臋zyku polskim s艂owo krzy偶 oznacza przecie偶 r贸wnie偶 plecy, grzbiet.

Baskilowa膰 - z francuskiego, prawid艂owa, po偶膮dana technika skoku polegaj膮ca na tym, 偶e sylwetk臋 konia nad przeszkod膮 mo偶naby wpisa膰 w ko艂o od nozdrzy poprzez szyj臋, k艂膮b, grzbiet a偶 do zadu. Niemal zawsze towarzyszy temu bardzo staranne podci膮gni臋cie, zgi臋cie ko艅czyn przednich.

Wisz膮cy prz贸d - du偶a wada techniki skoku polegaj膮ca na niedostatecznym zgi臋ciu i podci膮gni臋ciu ko艅czyn przednich nad przeszkod膮.

Szybki prz贸d - o koniu, kt贸ry potrafi b艂yskawicznie podci膮gn膮膰 przednie ko艅czyny aby nie dotkn膮膰 dr膮ga nawet gdy odskok wypad艂 zbyt blisko.

Poprawia膰 zadem - inaczej nakrywa膰 si臋 zadem. Po偶膮dana technika skoku polegaj膮ca na szczeg贸lnie uwa偶nym przenoszeniu tylnych ko艅czyn wysoko nad przeszkod膮.


Ko艅 rachityczny - o stawach z nieprawid艂owymi rozrostami kostnymi 艣wiadcz膮cymi o zaburzeniach rozwojowych.


Starczy 藕rebak - oznacza 藕rebi臋 pochodz膮ce po zaawansowanych wiekiem rodzicach (lub jednym z rodzic贸w), kt贸re wykazuje objawy niedorozwoju lub mniejszej ni偶 u r贸wie艣nik贸w 偶ywotno艣ci.


Bilardowanie - nieprawid艂owo艣膰 ruchu polegaj膮ca na zarzucaniu nogami na boki.



Jeszcze wi臋kszym problemem jest s艂ownictwo 艣rodowiska zwi膮zanego z wy艣cigami konnymi, kt贸re jest powszechnie niezrozumia艂e nawet dla wielu koniarzy.

Turf - z angielskiego murawa, bie偶nia wy艣cigowa, oznacza ca艂o艣膰 „przemys艂u” wy艣cigowego. Mo偶na powiedzie膰 偶e np. Omen by艂 crackiem w historii polskiego turfu. Oznacza to, 偶e by艂 on wybitnym koniem wy艣cigowym w historii polskich wy艣cig贸w konnych.

Crack - z angielskiego wybitny ko艅 wy艣cigowy.

Ko艅 szybki - bardzo dobry w wy艣cigach kr贸tkodystansowych (1000, 1600 m), czyli sprinter lub flayer. W tej grupie funkcjonuje te偶 okre艣lenie miler, czyli ko艅, kt贸remu najbardziej odpowiadaj膮 wy艣cigi na dystansie jedn膮 mili angielskiej, czyli ok. 1600 m. Spotka艂em si臋 z logicznym, wydawa艂oby si臋 zapytaniem, dlaczego ko艅, kt贸ry wygra艂 powa偶ny wy艣cig na dystansie 3200 m w rekordowym czasie nie jest okre艣lany jako szybki. Przecie偶 by艂 najszybszy nie tylko w艣r贸d konkurent贸w ale i w historii tego wy艣cigu. Nale偶y zapami臋ta膰, 偶e je偶eli bieg by艂 rzetelny to zwyci臋zca okaza艂 si臋 koniem wytrzyma艂ym czyli stayerem.

Stayer - ko艅 dobry na d艂u偶szych dystansach, inaczej trzymaj膮cy dystans.

Ko艅 ci膮g艂y - posiadaj膮cy zdolno艣膰 utrzymywania jednego, mocnego tempa ale bez przyspieszenia na finiszu.

Ko艅 na rzut - maj膮cy zdolno艣膰 do kr贸tkiego gwa艂townego przyspieszenie przed celownikiem.

S艂up - celownik czyli meta wy艣cigu.

Ko艅 frontowy
- preferuj膮cy prowadzenie stawki koni w wy艣cigu.

B艂ociarz - ko艅 lepiej biegaj膮cy po mi臋kkim a nawet grz膮skim, rozmok艂ym torze.

Zaj膮c
- lider, ko艅 prowadz膮cy gonitw臋, ustalaj膮cy tempo korzystne dla innego konia maj膮cego wygra膰 wy艣cig.

Zrobi艂 wy艣cig
- ko艅, kt贸ry nadawa艂 tempo sprzyjaj膮ce zwyci臋zcy.

Kanat
- bariera ograniczaj膮ca tor (niestety nadal nagminnie u偶ywane nieprawid艂owe okre艣lenie wsp贸艂czesnej bariery, od rosyjskiego s艂owa kanat - lina, gruby sznur, kt贸rym dawniej wytyczano tras臋 wy艣cigu - przyp. red. zmdom).

Wali si臋 na kanat
- ko艅 zbaczaj膮cy z toru w kierunku bariery wewn臋trznej.

Zawali艂 si臋
- o koniu kt贸ry le偶y w stanowisku lub boksie w taki spos贸b, (najcz臋艣ciej do g贸ry nogami), 偶e nie mo偶e samodzielnie wsta膰.

K艂adzie si臋 na konia
- o koniu, kt贸ry zbacza z toru galopu w stron臋 innego galopuj膮cego przy nim konia.

Niesie si臋 w wy艣cigu - o koniu, kt贸rego je藕dziec nie mo偶e opanowa膰 go w czasie gonitwy, ko艅 ponosz膮cy w wy艣cigu.

Stan膮艂 na ch贸d
- ustali艂 korzystny dla siebie rytm galopu w wy艣cigu.

Pole - stawka koni staj膮ca do wy艣cigu. St膮d bior膮 si臋 inne okre艣lenia, jak np.:

- zamyka pole - o koniu, kt贸ry przychodzi ostatni w wy艣cigu,

- wygra艂 o pole - wygra膰 dowolnie, czyli ze znaczn膮 przewag膮,

- wy艂ama艂 w pole - o koniu, kt贸ry na zakr臋cie raptownie skr臋ci艂 w stron臋 kanatu zewn臋trznego a nie pod膮偶y艂 za stawk膮 koni.

Przekentrowa艂 wy艣cig - inaczej wygra艂 kentrem (z ang. canter - galop) - wygra艂 bez wysi艂ku, galopowa艂 jakby na treningu a mimo to zwyci臋偶y艂.

Siedzia艂 w koniach - taktyka je藕d藕ca polegaj膮ca na galopowaniu przez wi臋kszo艣膰 wy艣cigu w 艣rodku stawki.

Wi贸z艂 si臋 na ogonach
- taktyka je藕d藕ca polegaj膮ca na galopowaniu w wy艣cigu na ko艅cu, za stawk膮 koni.

Podpiera艂 konia - taktyka je藕d藕ca polegaj膮ca na galopowaniu obok innego konia co pobudza tamtego do wi臋kszego wysi艂ku.

Posy艂
- balans d偶okeja na koniu polegaj膮cy na takim zgraniu si臋 z ruchem konia aby pobudzi膰 go do maksymalnie efektywnego cwa艂u wy艣cigowego.

Stan膮艂 w pie艅 - zatka艂 si臋, o koniu, kt贸ry raptownie os艂ab艂 na prostej finiszowej.

Nie przyj膮艂 startu - o koniu, kt贸ry op贸藕ni艂 start.

Spu艣ci艂 wy艣cig - inaczej jecha艂 do piachu, do kot艂a - naganna technika je藕d藕ca prowadz膮ca do celowego przegrania wy艣cigu co si臋 wi膮偶e z tym, 偶e na og贸艂 sprawca tego „wzi膮艂 do buta”, czyli przyj膮艂 korzy艣膰 materialn膮 w zamian za celowe przegranie wy艣cigu.

Spali艂 si臋 - inaczej zagotowa艂 si臋 - o koniu, kt贸ry przed wy艣cigiem wykazywa艂 stan maksymalnego pobudzenia.

Wygra艂 „z miejsca do miejsca”
- inaczej „z miasta do miasta”, czyli wygra艂 prowadz膮c od startu do celownika (w skr贸cie z m. do m.).

Wyjecha艂 konia - wykorzysta艂 do maksimum mo偶liwo艣ci konia w wy艣cigu.

Zdj膮艂 si臋 w p贸艂 konia - w wy艣cigu przeszkodowym o koniu, kt贸ry oddal skok w tym samym momencie co inny, wyprzedzaj膮cy go o p贸艂 d艂ugo艣ci.

 


Jeden z moich wielkich Mistrz贸w p. in偶. Ludwik Pietrzyk z Rzecznej lubi艂 u偶ywa膰 pewnych 偶artobliwych okre艣le艅 kt贸re potrafi艂y bardzo celnie odda膰 istot臋 rzeczy np.:

Gi臋ty mebel - oznacza艂o konia o pokroju pozbawionym wyra藕nych d藕wigni, o ma艂o wyra藕nym k艂臋bie, mi臋kkim grzbiecie i kr贸tkim okr膮g艂ym „przylepionym” zadzie.

Szpindelek
- patrz „艣led藕”.

Za du偶o tylnych n贸g - oznacza艂o konia o postawie szablastej.



Tego rodzaju s艂ownik mo偶na by jeszcze kontynuowa膰, pozostawiam to czytelnikom. Na zako艅czenie pytanie zagadka z kt贸r膮 jako m艂ody hodowca spotyka艂em si臋 na przegl膮dach..... „gdyby nie gr臋pisz, by艂by to dobry ko艅”..... Mo偶e kto艣 z czytelnik贸w mo偶e wyja艣ni膰 znaczenie tego terminu.



S艂ownictwo wy艣cigowe

konsultowane z trenerem

Grzegorzem Witoldem Wr贸blewskim.